Gildandi reglur um geymslu skotvopna og skotfæra o.fl.
Í tilefni af umræðu um geymslu skotvopna og skotfæra og eftirliti lögreglu með þeim þáttum, hefur SKOTVÍS tekið saman eftirfarandi yfirlit yfir þær reglur sem gilda um geymslu skotvopna og skotfæra o.fl.
Lög um skotvopn og skotfæri
Um skotvopn og skotfæri er fjallað í lögum nr. 16 frá 1998 (hér eftir kölluð vopnalög) þar með talið um geymslu þeirra. Lögunum var breytt nokkuð með lögum nr. 11 frá 2024, meðal annars ákvæðum um geymslu vopna og skotfæra. Helsta breytingin var sú að nú þarf að geyma öll skotvopn og skotfæri í sérútbúnum vopnaskápum. Áður þurfti þess ekki fyrr en menn eignuðust fjórða skotvopnið og skotfæri þurftu ekki að vera í sérútbúnum skápum.
Samkvæmt 1. mgr. 23. gr. vopnalaga er eigandi eða vörsluaðili skotvopns, skotfæra og einstakra hluta þessara tækja, ábyrgur fyrir vörslu þeirra þannig að óviðkomandi aðili nái ekki til þeirra.
Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar skulu skotvopn og nauðsynlegir íhlutir annars vegar og skotfæri hins vegar, geymd í sérútbúnum vopnaskáp sem samþykktur er af lögreglustjóra. Skotvopn í eigu einstaklinga skulu jafnframt geymd á lögheimili viðkomandi. Séu skotvopn og skotfæri geymd í sama vopnaskáp skulu skotfærin vera í sérstakri læstri hirslu innan hans. Margir vopnaskápar eru útbúnir þannig.
Hver eigandi eða vörsluaðili skotvopns skal, samkvæmt 3. mgr., hafa yfir að ráða sérútbúnum vopnaskáp sem rúmar þau tæki sem eru í eigu hans eða hann er ábyrgur fyrir. Skotvopn í eigu skotfélaga skulu vera varðveitt í húsnæði sem er búið þjófavörn og vaktað af viðurkenndu öryggisfyrirtæki skv. 4. mgr. Hið sama á við um safnvopn sbr. 3. mgr. 23. gr.
Í 6. mgr. 32.gr. er mælt fyrir um það að ráðherra sé heimilt að setja ákvæði í reglugerð um gerð, útfærslu og frágang skotvopnaskápa, ákvæði um undanþágu frá því að hver einstaklingur eigi skáp t.d. þegar einstaklingar á sama lögheimili deila skáp. Einnig er heimilt að setja í reglugerð undanþágu frá því að skotvopn skuli geymd á lögheimili einstaklinga, skilyrði um hvað telst vera viðurkennt öryggisfyrirtæki skv. 4. mgr. og um undanþágu frá því að vopn skuli vöktuð af slíku fyrirtæki. Ákvæði um þetta hafa ekki enn verið sett í reglugerð.
Framangreint eru grunnreglur vopnalaga um vörslur skotvopna og skotfæra.
Reglugerð um skotvopn og skotfæri
Gildandi reglugerð um skotvopn og skotfæri o.fl. er nr. 787 frá 1998, hér eftir nefnd reglugerð um skotvopn. Hún hefur ekki verið uppfærð með tilliti til breytinga á vopnalögum frá árinu 2024. Ákvæði reglugerðarinnar gilda þó að því marki sem þau stangast ekki á við lögin. Ef strangari ákvæði eru um vörslur eru í lögunum ganga þau framar.
Samkvæmt 1. mgr. 33. gr. reglugerðar um skotvopn skal húsnæði sem geymir skotvopn og skotfæri ávallt læst ef íbúar eru fjarverandi. Við lengri fjarveru skal gera skotvopn óvirkt t.d. með því að fjarlægja af því nauðsynlega hluta aðra en láshús. Þó það segi ekki í reglugerðinni ber að geyma þessa hluta líka í viðurkenndum vopnaskáp. Mögulegt væri t.d. að geyma þá í læstu hólfi í viðurkenndum skáp.
Í 2. mgr. 33. gr. er tekið fram að þegar skotvopn og skotfæri eru ekki í notkun skuli skotvopn og skotfæri geymd í aðskildum, læstum hirslum. Í 5. mgr. sömu greinar er tekið fram að ef einstaklingur á fleiri en þrjú skotvopn sé honum skylt að geyma þau í sérútbúnum vopnaskáp sem samþykktur er af lögreglustjóra. Hvorugt þessara ákvæða gilda lengur þar sem nú ber ávallt, samkvæmt ákvæðum vopnalaga, að geyma bæði skotvopn og skotfæri í viðurkenndum vopnaskápum óháð því hve mörg skotvopn leyfishafi á.
Samkvæmt 3. mgr. 33. gr. er lögreglustjóra er heimilt að setja skotvopnaleyfishafa sérstök skilyrði um geymslu og varðveislu skotvopna og skotfæra. Hafi engin slík skilyrði verið sett gilda þær reglur sem getið er að framan.
Samkvæmt 5. mgr. 37. gr. reglugerðar um skotvopn skal einnig geyma hljóðdeyfa í sérútbúnum vopnaskáp.
Sérútbúnir skotvopnaskápar
Engin ákvæði eru í lögum eða reglugerðum um hvernig slíkir skápar skulu útbúnir né hvernig þeir skulu frágengnir eða festir. Eina sem segir um þetta í lögunum er að um sé að ræða „sérútbúinn“ vopnaskáp sem „samþykktur er af lögreglustjóra“.
Lögreglan hefur sett sér vinnureglur um þetta sem birtar eru á heimasíðu lögreglunnar. Í almennri umfjöllun undir lið 1.0 segir almennt um geymslu skotvopna og skotfæra:
„Samkvæmt 23 gr. vopnalaga nr. 16/1998, sbr. einnig 33. gr. reglugerðar nr. 787/1998, skulu eigendur eða umráðahafar skotvopna og skotfæra ábyrgjast vörslur þeirra og sjá svo um að óviðkomandi nái ekki til þeirra. Í því skyni skal húsnæði sem geymir skotvopn og skotfæri ávallt vera læst ef íbúar eru fjarverandi. Þegar skotvopn eru ekki í notkun skulu þau geymd í skotvopnaskápum, viðurkenndum af lögreglu, sbr kröfur hér að neðan. Við lengri fjarveru skal auk þess gera skotvopn óvirkt, t.d. með því að fjarlægja af því nauðsynlega hluta aðra en láshús. Skotfæri skulu geymd í læstum hirslum, aðskilin frá skotvopnum (mega vera í læstu hólfi í skotvopnaskáp).“
Þar segir í lið 2.0:
„Skotvopnaskápur skal þannig útbúinn:
• Hann skal gerður úr stáli og þykkt hliða, gafls og hurðar skal að lágmarki vera 2 mm.
• Hurð og dyrakarmur skulu útbúin þannig að ekki sé unnt að opna skápinn með auðveldum hætti þó svo að lamir hafi verið fjarlægðar.
• Hann skal búinn minnst einum lykla- og/eða talnalás sem skal vera innfelldur í hurð. Hengilásar eru ekki leyfðir.
• Hann skal vera boltaður og/eða steyptur í vegg eða gólf ef eigin þyngd er minni en 150 kg.
• Hann skal vera með a. m. k. þriggja punkta læsingu (pinnar/boltar), þar af skal einn ganga í hurðarkarm lásmegin.“
Í sömu reglum segir jafnframt:
„Heimilt er að tveir eða fleiri aðilar með skotvopnaleyfi samnýti skotvopnaskáp enda hafi þeir einir aðgang að honum. Samkvæmt 34. og 35. gr. reglugerðar nr. 787/1998 ber eigandi skotvopns ábyrgð á vörslu skotvopns og hefur einn heimild til að nota það nema til komi skrifleg lánsheimild. Slíkt þarf að tilkynna lögreglu og er skráð í skotvopnaleyfi ef lánstími er lengri en 4 vikur og færist vörsluábyrgð þá yfir á lántakanda.
Lögreglustjóri getur heimilað geymslu skotvopna í sérútbúnum herbergjum/geymslum ef fyrir gluggum eru rimlar og fyrir herberginu/geymslunni er sérstök öryggishurð. Lögreglustjóri getur samþykkt vopnaskápa sem fluttir hafa verið inn eða framleiddir hafa verið fyrir gildistöku þessara reglna þótt þeir uppfylli ekki í öllu ofangreind ákvæði.“
Um vörslu skotfæra segir undir lið 3.0:
„Skotfæri skal geyma með eftirfarandi hætti:
• Í læstu hólfi inni í sérútbúnum samþykktum vopnaskáp eða
• í læstum skáp eða annarskonar læstum hirslum sem festar eru í vegg eða gólf.“
Þetta eru allt saman góð viðmið og til eftirbreytni. Hins vegar er ekki víst að hægt sé eða lögmætt, á grundvelli slíkra reglna, að gera mönnum refsingu fyrir brot á þeim ákvæðum reglnanna sem ekki eiga beina stoð í lögum eða reglugerð s.s. ef vopnaskápur væri ekki boltaður og eða steyptur í vegg eða gólf, svo dæmi sé tekið.
Heimild lögreglu til að skoða
Samkvæmt 5. mgr. 23. gr. vopnalaga er þeim sem varðveitir skotvopn, nauðsynlega íhluti, skotfæri, varanlega óvirk skotvopn eða eftirlíkingar skotvopna, skylt þegar lögregla krefst þess, að veita aðgengi að húsnæði eða hverjum öðrum þeim stað þar sem skotvopn, nauðsynlegir íhlutir eða skotfæri eru varðveitt og framvísa skotvopnum, nauðsynlegum íhlutum og skotfærum lögreglu til skoðunar. Lögreglu er heimilt slíkt eftirlit án sérstaks tilefnis, hið minnsta einu sinni á hverju leyfistímabili. Skotvopnaleyfi eru í dag gefin út til 5 ára skv. 6. mgr. 12. gr. vopnalaga.
Margir hafa spurt hvort þessi heimild standist ákvæði stjórnarskrár um friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Um þetta er fjallað í 71. gr. stjórnarskrár sem hljóðar svo:
„ 71. gr.
Allir skulu njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu.
Ekki má gera líkamsrannsókn eða leit á manni, leit í húsakynnum hans eða munum, nema samkvæmt dómsúrskurði eða sérstakri lagaheimild. Það sama á við um rannsókn á skjölum og póstsendingum, símtölum og öðrum fjarskiptum, svo og hvers konar sambærilega skerðingu á einkalífi manns.
Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. má með sérstakri lagaheimild takmarka á annan hátt friðhelgi einkalífs, heimilis eða fjölskyldu ef brýna nauðsyn ber til vegna réttinda annarra.“
Samkvæmt ákvæði stjórnarskrár er því skýrt að heimilt er að takmarka réttinn til friðhelgis einkalífs með lagaheimild. Slík heimild hefur verið sett í vopnalög og á þeim grundvelli er lögreglunni heimilt slíkt eftirlit. Ekki liggur fyrir að reynt hafi á hvort sú lagaheimild verði talin eiga viðhlítandi stoð í stjórnarskránni. Úr því verður ekki skorið nema með dómsmáli. Ljóst er þó að um er að ræða lagaheimild til skerðingar á grundvallar mannréttindum sem byggð er á því að slíkt eftirlit sé nauðsynlegt vegna réttinda annarra.
Með vísan til þess að um er að ræða skerðingu á grundvallarmannréttindum setur það háttsemi lögreglu við slíkt eftirlit verulegar skorður. Túlka verður heimildir lögreglu þröngt. Heimildin veitir lögreglu því alls ekki rétt til þess að gera hvað eina í slíku eftirliti. Verður slíkt eftirlit að beinast með skýrum hætti að vopnum og geymslu þeirra. Þessari heimild verður heldur ekki beitt telji lögregla að brot hafi verið framið.
***
Framangreint eru reglurnar. SKOTVÍS hvetur félagsmenn sína að huga vel að þejm og kynna sér lögin og reglurnar vel og minnir á að um er að ræða lágmarksreglur.
SKOTVÍS hvetur félagsmenn sína jafnframt til þess að sýna lögreglu kurteisi, virðingu og samstarfsvilja komi lögregla í eftirlit. SKOTVÍS skorar jafnframt á lögreglu að gera slíkt hið sama og sýna nærgætni og meðalhóf við skoðun og framfylgd laganna.
17. mars 2026
Stjórn SKOTVÍS
SKOTVÍS hefur áður bent á að það er afar óheppilegt að nú um tveimur árum eftir að skotvopnalöggjöfinni var breytt skuli ekki enn vera búið að setja nýjar reglugerðir sem eiga að skýra þessi mál og framkvæmd.
SKOTVÍS hefur sent Umboðsmanni Alþingis ósk um frumkvæðisathugun á framkvæmd eftirliti lögreglu, fengið alþingismann til að fara með fyrirspurn til ráðherra á Alþingi ásamt því að hafa ýtt á ráðuneytið í ófá skipti til að knýja á um setningu reglugerða samkvæmt lögunum.
Að lokum er rétt að halda hér til haga svari sem Skotreyn barst frá Lögreglunni á Höfuðborgarsvæðinu varðandi þessi mál:
Þar svarar Þórarinn Þórarinsson lögreglufulltrúi spurningum Skotreynar og er svarbréf hans birt hér óstytt, eins og hann biður um í bréfinu.
Sælir
Jú, skiljanlega verða margir hvumsa þegar einhliða „fjölmiðla“umfjöllun fer í gang með þessu móti.🙄 Án þess að ég tjái mig um tiltekin mál þá þarf kannski vart að taka fram þá almennu reglu að þegar einstaklingar fara með sín mál í fjölmiðla að þá er á tíðum farið frjálslega með staðreyndir. Því miður er það svo lenska hjá hérlendri lögreglu að bera ekki hönd fyrir höfuð sér í almennri umræðu og virðist þá nánast einu gilda hvers kyns rangindum er haldið uppi. Það er afar miður og skaðlegt orðspori lögreglu, en þetta er því miður staðan eins og hún horfir við mér.
En endilega, förum létt yfir sviðið:
Geymsla skotvopna: Í viðurkenndum byssuskáp. Boltaður fastur eða +150kg að eigin þyngd. Óviðkomandi hafi ekki aðgang, þmt aðrir heimilismenn. Geyma lykla þannig að þeir finnist ekki, ef um aðgangskóða er að ræða hafa þá eitthvað sem er ekki auðgiskanlegt. Vísbending: „1234“ er EKKI hentugur kóði!😎
Lögheimili og lánsheimildir: Skotvopn einstaklinga skulu geymd á lögheimili viðkomandi, nema menn fái sérstakt leyfi lögreglu til annars. Þó er hægt að geyma skotvopn hjá öðrum skotvopnaleyfishafa, en þá þarf að vera til staðar lánsheimild viðkomandi til handa. Aldrei er heimilt að vera með skotvopn annars manns undir höndum nema fyrirliggjandi sé lánsheimild.
Geymsla skotfæra: Vopnalög gera ekki greinarmun þarna, en tala um skáp sem er „samþykktur“ af lögreglustjóra. Hér á höfuðborgarsvæðinu látum við okkur nægja að skotfæri (athugið að þar undir falla íhlutir skotfæra, s.s. púður og hvellhettur) séu í „læstum hirslum“. „Læst hirsla“ er hvers kyns læst húsgagn, svo sem læstir innréttingarskápar, skúffur, verðmætaskápar o.s.frv. Eðli máls samkvæmt gerir slík hirsla aðeins hálft gagn ef hægt er að stinga henni undir handlegginn og fara með. Því skal, eftir atvikum, bolta slíkar hirslur fastar.
Hljóðdeyfar og nauðsynlegir íhlutir: Frá því hljóðdeyfar voru leyfðir með reglugerðarbreytingu hefur ávallt verið krafa að þeir séu geymdir í skotvopnaskáp. Nauðsynlegir íhlutir skotvopna, skilgreindir í 3. mgr. 1. gr. vopnalaga 16/1998, skulu geymdir með sama hætti og skotvopn. Þeim sem gjarnan fjargviðrast yfir því í opinberri umræðu að geyma þurfi byssuskepti í byssuskáp er sérstaklega bent á að kynna sér skilgreiningu „nauðsynlegra íhluta“.
Sjónaukar, hnífar og tilbehör: Vopnalög fjalla ekki um vörslur hnífa og þar verður því hver og einn að hafa hlutina eftir eigin skynsemi. Sjónaukar falla sömuleiðis ekki þarna undir og eru reyndar eini fylgihlutur skotvopna sem ekki þarf innflutningsleyfi fyrir, skv. 93. kafla tollskrár. Um aðra fylgihluti og vörslur þeirra er aftur vísað til skilgreiningar „nauðsynlegra íhluta“.
Það er svo kannski ágætt að tæpa á nokkrum hlutum varðandi eftirlit lögreglu líka, svona í ljósi umræðunnar:
Áhættumat: Við almennar úttektir sinnir einn lögreglumaður eftirlitinu, óeinkennisklæddur. Er þetta gert til að virða einkalíf fólks, enda fæstir hrifnir að því að nágrannarnir sjái að lögreglan er að koma í heimsókn. Ef hins vegar eitthvað í sögu þess sem á að gera úttekt hjá kallar eftir aukinni varúð er kallað eftir aðstoð staðarlögreglu, sem mætir þá einnig í eftirlitið. Þegar svo uppi eru merki um að bein ógn geti stafað af viðkomandi er sérsveit Ríkislögreglustjóra kölluð til, en sérsveit ber ávallt vopn líkt og kunnugt er.
Börn: Ef lögregla verður við störf sín vör við að börn eru til staðar, ber henni skylda til að gera barnavernd viðvart, ef eitthvað í málinu er talið geta mögulega ógnað velferð barna. Greiður aðgangur að skotvopnum og skotfærum fellur klárlega þar undir.
Tími sólarhrings: Forsenda þess að hægt sé að taka út vörslur skotvopna er að eigendur þeirra séu heima. Reynslan sýnir að sá gluggi er ansi þröngur á mörgum heimilum og því eru „heimsóknartímar“ iðulega frá því um kvöldmat (sem er „lögskipaður“ kl 1800 líkt og flestir vita) fram undir kl níu um köld, þó lögregla reyni almennt ekki að vera á ferðinni mikið eftir kl átta.
Ennfremur má líka fjalla um, sömuleiðis í ljósi umræðunnar:
Vopnalög eru ströng og er það með ráðum gert. Það er vinsælt sport á sumum bæjum að tala um skotvopn sem „verkfæri“ og einmitt þar gætir ákveðins misskilnings. Skotvopn eru vopn, eru sem slík hættuleg og eftirsótt og fyrir vikið eru ströng ákvæði um vörslur skotvopna og skotfæra. Treysti menn sér ekki til að uppfylla þau skilyrði er lausnin ekki sú að lögregla líti framhjá brotum þeirra og kalli það ranglega „meðalhóf“.
Lögregla verður reglulega vör við stöðluð svör í störfum sínum. Þannig eru nánast allir ölvaðir ökumenn búnir að drekka „tvo bjóra“ og flestallir sem bera hnífa á almannafæri að „vinna sem smiðir“. Í skotvopnamálum birtist þessi staðall í því að ótrúlega margir þeirra sem ekki eru með skotvopn sín í skotvopnaskápum eru að „þrífa vopnin“. Er það alveg óháð því hvort vopnið er inni í geymslu, eldhúsi, undir rúmi eða jafnvel undir hjónasænginni, líkt og sést hefur. Öll eru þessi skotvopn í miðjum þrifum að sögn og eiga það reyndar oftast sameiginlegt að hvergi er þrifvörur eða annan búnað að sjá sem rekur stoðir undir málflutning þrifa.
Lögreglustjórasektir hafa einnig komið til tals og virðist sem margir telji það mistök að greiða slíka sekt og að rétta leiðin sé að „fá sér lögfræðing“. Nú skal ekki hallað á þá göfugu starfstétt en þó er rétt að árétta að raunveruleg lögfræðistörf eiga sér litla samsömun í amrísku afþreyingarefni. Þannig breytir lögfræðingur ekki staðreyndum máls, né sekt í sýknu, heldur ráðleggur skjólstæðingum sínum og talar máli þeirra fyrir dómi, fari málið þá leið. Kjósi menn að hafna sekt fer mál í ákæru og þaðan fyrir dóm. Séu menn sekir fundnir fá þeir þá iðulega sömu sekt og lagt var upp með, auk þess sem þeir þurfa mögulega að sjá af smávægilegu framlagi í lögmannskostnað. Tekið skal fram að ekki er farið í að bjóða fólki sekt, nema málið þyki líklegt til sakfellingar fyrir dómi. Góður lögfræðingur mun ekki ráðleggja skjólstæðingi sínum að hafna sektarboði nema hann telji verulega líkur á að geta hnekkt málinu fyrir dómi.
Hvað varðar heimild lögreglu til að knýja dyra fyrirvaralaust og taka út vörslur skotvopna virðast ýmsir þeirrar skoðunar að slíkt standist ekki ákvæði stjórnarskrár um friðhelgi heimilisins. Nú er það ekki lögreglu að kveða á um hvort lög standist stjórnarskrá eður ei, heldur dómstóla. Í millitíðinni framfylgjum við lögum eftir bestu vitund. Þó skal tekið fram að rétturinn til að bera skotvopn er ekki stjórnarskrárbundinn hérlendis, þar eru menn með annað land í huga. Þvert á móti er það svo að grundvallarreglan hérlendis er sú að eign og meðferð skotvopna er almennt bönnuð. Öll leyfi sem gefin eru út eru í raun undanþágur frá þessu banni og þeim undanþágum fylgja ströng skilyrði. Um þetta geta áhugasamir lesið nánar í greinargerð sem fylgdi vopnalögum þegar þau voru upphaflega gefin út árið 1998. Neiti leyfishafi lögreglu um slíkt eftirlit er ljóst að viðkomandi hefur gerst brotlegur við vopnalög og slíkt mál fengi þá sinn framgang í réttarkerfinu.
Það skal tekið fram að lokum að lang flestir skotvopnaeigendur eru með allt sitt á hreinu og allar vörslur til fyrirmyndar. Þeir sem það eru ekki vita svo yfirleitt upp á sig skömmina og taka því sem fylgir af ábyrgð og þroska. Þetta er þó auðvitað ekki algilt og er það í takt við fjölbreytileika mannskepnunnar.
Að lokum vil ég taka það fram að við munum halda áfram eftirliti með vörslum skotvopna með sama móti og verið hefur. Ég kannast ekki við það að „sljákkað hafi í“ okkur eftir góðan fund hjá Skotvís í fyrra, þrátt fyrir ummæli lögmanns þar að lútandi. Lögregla framfylgir lögum og fylgir í því ákvæðum laga þar að lútandi, svo sem lögreglulaga, laga um meðferð sakamála og stjórnsýslulaga. Þar hefur engin breyting orðið á og verður vonandi aldrei.
Vona að þetta svari því sem helst liggur ykkur á hjarta, ef ekki þá hikið þið ekki við að hafa samband. Þetta svar mitt má mjög gjarnan birta hvar sem vera vill (t.d. á Skotveiðispjallinu á FB). Vænst þætti mér um að slíkt væri gert í heild sinni fremur en að klippa það til.😊
Að lokum ítrekar SKOTVÍS að félagar hugi vel að sínum málum og ef eitthvað er óklárt að drífa nú í að kippa því í liðinn. Umræða sem bendir til að veiðimenn virði ekki lög um geymslu skotvopna og skotfæra er okkur ekki hagfelld.
